Betül Türkmen

Puan:3.2K

İskenderiye Kütüphanesi Neden Yakıldı?

İskenderiye Kütüphanesi’nin yok oluşu, insanlık tarihinin en büyük entelektüel felaketlerinden biri olarak kabul edilir . Peki bu muazzam bilgi hazinesini kim, neden ve ne zaman yok etti? Bu sorunun cevabı, sanıldığı kadar basit değildir. Zira İskenderiye Kütüphanesi, tek bir yangında değil, yüzyıllar boyunca yaşanan bir dizi felaket, ihmal ve bilinçli yıkımın sonucunda ortadan kaybolmuştur .Aşağıda, antik dünyanın en büyük bilgi deposunun çöküşüne yol açan olayları, kronolojik sırayla ve tüm ayrıntılarıyla bulacaksınız.1. Kütüphanenin Doğuşu: Bir Bilgi İmparatorluğuKütüphanenin temelleri, Büyük İskender’in MÖ 331 yılında kurduğu  ve adını verdiği İskenderiye şehrinde atıldı. İskender’in ölümünden sonra Mısır’ın yönetimini ele geçiren Ptolemaios Hanedanı’nın ilk kralı I. Ptolemaios Soter (MÖ 323-283), İskenderiye’yi Yunan kültürünün ve biliminin başkenti yapmak için büyük bir vizyon ortaya koydu . Bu vizyonun kalbinde ise, dünyadaki tüm bilgiyi tek bir çatı altında toplamayı amaçlayan “Evrensel Kütüphane” fikri vardı.Kütüphane, aslında daha büyük bir araştırma enstitüsünün parçasıydı: Mouseion (Müzler Tapınağı). Bu yapı, ilham perilerine adanmış bir tapınaktan çok daha fazlasıydı; içinde ders salonları, laboratuvarlar, bir gözlemevi, botanik bahçeleri ve hatta bir hayvanat bahçesi barındıran, modern bir üniversitenin prototipiydi .Koleksiyonun Büyüklüğü ve Elde Edilme Yöntemleri:Kütüphanenin boyutları konusunda kesin bir rakam vermek zordur. Tahminler 40.000 ila 700.000 arasında değişen papirüs tomar sayısına işaret eder . Bu devasa koleksiyonu oluşturmak için Ptolemaios kralları oldukça agresif yöntemler kullandı:Zorunlu Teslim: İskenderiye limanına giren her geminin üzerinde bulunan kitaplara el konuluyordu. Bunların kopyaları çıkarıldıktan sonra orijinalleri kütüphaneye ekleniyor, kopyalar ise sahiplerine iade ediliyordu .Satın Alma ve Kopyalama: Krallar, Atina ve Rodos gibi diğer kültür merkezlerine ajanlar göndererek paha biçilmez el yazmalarını satın alıyor veya kopyalıyordu .Bu yöntemler sayesinde kısa sürede Yunan, Mısır, Pers, Hint ve İbrani kültürlerine ait yüz binlerce eser bir araya getirildi . Kütüphane, Öklid, Arşimed, Eratosthenes (dünyanın çevresini hesaplayan) ve Batlamyus gibi dönemin en büyük bilim insanlarına ev sahipliği yaptı . Koleksiyon o kadar büyüdü ki, şehrin başka bir noktasında, Serapis Tapınağı’nda (Serapeum) bir "Kız Kütüphane" kuruldu .2. İlk Büyük Felaket: Jül Sezar’ın Yangını (MÖ 48)Kütüphanenin başına gelen en eski ve en yıkıcı felaketlerden biri, Roma İç Savaşı sırasında meydana geldi. MÖ 48 yılında Romalı general Jül Sezar, müttefiki Kraliçe VII. Kleopatra’nın taht kavgasına müdahale etti ve kendini İskenderiye limanında Kleopatra’nın kardeşi XIII. Ptolemaios’un donanması tarafından kuşatılmış halde buldu .Sezar, düşman gemilerinin kendisini ele geçirmesini önlemek için limanı ve düşman filosunu ateşe verme emri verdi. Ancak rüzgarın da etkisiyle kontrolden çıkan yangın, hızla liman bölgesinden şehrin içlerine, Müzler Tapınağı ve çevresine sıçradı .Yangının Boyutu Tartışması:Bu yangında tam olarak ne kadarının yok olduğu konusunda antik kaynaklar farklı bilgiler verir:Plutarkhos gibi bazı tarihçiler, tüm kütüphanenin bu yangında küle döndüğünü iddia eder .Genç Seneca ise, kayıp bir esere atıfta bulunarak, 40.000 tomarın yok olduğunu yazar .Her iki durumda da, bu yangının daha sonraki dönem kaynakları (örneğin MS 2. yüzyılda yaşamış Aulus Gellius) tarafından “İskenderiye Kütüphanesi’nin yok olduğu felaket” olarak anılması, verdiği hasarın büyüklüğünü göstermektedir .3. İkinci Darbe: Dini Fanatizm ve Theophilus’un Saldırısı (MS 391)Sezar’ın yangınından sonra, kalan koleksiyonun önemli bir kısmı, “Kız Kütüphane”nin de bulunduğu Serapis Tapınağı’na (Serapeum) taşındı. Bu tapınak, İskenderiye’nin pagan kültürünün son kalelerinden biriydi.Ancak Roma İmparatorluğu’nun resmi dininin Hristiyanlık olmasıyla birlikte, pagan kültürüne karşı büyük bir düşmanlık dalgası başladı. MS 391 yılında, Roma İmparatoru I. Theodosius’un fermanıyla pagan tapınaklarının yıkılması emredildi. İskenderiye Piskoposu Theophilus, bu emri fırsat bilerek Serapis Tapınağı’na karşı büyük bir saldırı başlattı .Olayın akışı şöyle gerçekleşti:İmparatorluk fermanını alan Theophilus, bir pagan tapınağının arsasını bir kilise inşası için Hristiyanlara verdi.Temel kazıları sırasında eski bir pagan sembolü bulundu ve Hristiyanlar tarafından alaya alındı .Bu durum, şehirdeki paganları ayağa kaldırdı ve şiddetli bir ayaklanma patlak verdi.Theophilus’un kışkırttığı Hristiyan fanatik kalabalıklar, ayaklanmayı bastırmak bahanesiyle kısa sürede kontrolden çıktı.Kalabalıklar, şehirdeki birçok pagan heykelini yıktıktan sonra Serapis Tapınağı’na saldırdı ve binayı büyük ölçüde tahrip etti. İçindeki kütüphane de alevlere teslim edildi .Bu olay, kalan son büyük kütüphane koleksiyonunun da yok olması anlamına geliyordu. Bernard Lewis’in de belirttiği gibi, bu yıkım modern tarihçiler tarafından kabul görmektedir .4. En Tartışmalı Tez: Müslümanların Fethi (MS 642)İskenderiye Kütüphanesi’nin yıkımıyla ilgili en popüler, ancak bilimsel çevrelerde en çok çürütülmüş hikaye, şehrin Müslüman Araplar tarafından fethi sırasında meydana geldiği iddia edilen yangındır.Hikayenin Anlatımı:Efsaneye göre, Mısır’ı fetheden Arap komutan Amr bin As, kütüphanedeki kitapların akıbetini sorması üzerine Halife Ömer’den şu cevabı alır:"Eğer bu kitaplar Kur’an’a uyuyorsa, onlara zaten ihtiyacımız yoktur; eğer aykırıysa, onları yok etmek gerekir."Bu emir üzerine, hamamdaki suyu ısıtmak için kitaplar yakılarak kullanılmış ve bu şekilde şehrin hamamları altı ay boyunca ısıtılmıştır .Tarihsel Gerçek ve Neden Efsane Olduğu:Modern tarihçilerin neredeyse tamamı, bu hikayeyi bir "uydurma" olarak kabul etmektedir. İşte bunun birkaç önemli nedeni:Zamansal Tutarsızlık: Bu hikaye, olaydan yaklaşık 500 yıl sonra, 13. yüzyılda yazılmıştır. Olaya tanıklık etmiş hiçbir 7. yüzyıl kaynağı (Arap, Kıpti veya Bizans) bu olaydan bahsetmez .Siyasi Motivasyon: Hikayenin ortaya çıktığı 13. yüzyıl, Haçlı Seferleri’nin zirve yaptığı ve Hristiyan-Müslüman çatışmasının çok şiddetli olduğu bir dönemdir. Tarihçiler, bu hikayenin, İslam dünyasını barbar ve bilim düşmanı olarak göstermek için Avrupa’da üretilmiş bir “kara propaganda” ürünü olduğuna inanırlar .Dönemin Ruhuyla Çelişki: 7. yüzyıldaki İslam medeniyeti, dönemin en bilimsel ve entelektüel ilerici medeniyetlerinden biriydi. Yunan felsefesi ve biliminin Arapçaya çevrilmesi ve bu eserlerin korunması, bizzat bu dönemde gerçekleşmiştir. Bu durum, bir Halife’nin tüm bilgiyi yok etme emri vermesini mantıksız kılmaktadır .Bu bilgiler ışığında, TDV İslâm Ansiklopedisi de konuyla ilgili maddesinde, kütüphanenin Müslümanlar tarafından yakıldığı rivayetinin tarihi gerçeklere uymadığını ve bunun Haçlı Seferleri sırasında Müslümanları kötülemek amacıyla uydurulduğunu belirtmektedir .5. Kümülatif Yıkım: Asıl Düşman “İhmal”Peki, İskenderiye Kütüphanesi’ni kim yok etti? Görünen odur ki, bu sorunun cevabı, isimler ve tarihler kadar, “yüzyıllar süren bir süreç” ve “zamanın acımasızlığı” olmalıdır.Antik dünyanın bu bilgi hazinesi, bir kişinin veya bir grubun eylemiyle değil, yukarıda bahsedilen felaketlerin ve yüzyıllar boyunca süren ihmalin bir birikimiyle yok oldu:Sezar’ın ateşi, Ptolemaiosların yüzyıllar boyunca inşa ettiği muazzam koleksiyonun büyük bir kısmını bir anda küle çevirdi.Theophilus’un saldırısı sonrasında, kalan parçalar da dini hoşgörüsüzlük ve fanatizmin kurbanı oldu.Tüm bu felaketlerin arasında kent, defalarca deprem, iç savaş, salgın hastalık ve yabancı işgallere maruz kaldı. İmparatorluğun başkentinin Roma’ya taşınması ve ardından Konstantinopolis’e (İstanbul) taşınması, İskenderiye’nin eski stratejik ve kültürel önemini yitirmesine neden oldu. Kütüphaneyi ayakta tutacak kaynak ve ilgi giderek azaldı.Yukarıda tartışıldığı gibi, 7. yüzyılda bir kütüphane yakma olayı yaşanmamıştır. Çünkü fethin gerçekleştiği dönemde, ortada yakılacak bir kütüphane kalmamıştı. İskenderiye’nin entelektüel ve kültürel ihtişamı, Müslüman Arapların gelişinden yüzyıllar önce sona ermişti .Dünya Mirasına İhanetİskenderiye Kütüphanesi’nin yok oluşu, yalnızca tarihin bir sayfası değil, aynı zamanda insanlığın kendi birikimine sahip çıkamamasının, fanatizmin ve hoşgörüsüzlüğün nelere mal olabileceğinin en büyük ve en acı göstergelerinden biridir .Kaybedilen, sadece binlerce papirüs tomarı değildi; Arşimet’in, Öklid’in, Galen’in, Hipatia’nın orijinal çalışmalarıydı . Tıp, astronomi, matematik, mühendislik ve edebiyat alanlarında asla geri getirilemeyecek bilgilerdi. Bu kayıp, bilimsel ve kültürel gelişimi yüzyıllar boyunca yavaşlatan bir felaket olarak tarihteki yerini aldı.Yeni İskenderiye Kütüphanesi (Bibliotheca Alexandrina), 2002 yılında kadim kütüphanenin bulunduğu düşünülen bölgenin yakınında, onun anısına inşa edilmiş modern bir harikadır . Bu yapı, unutulmaması gereken bir dersin, kaybedilen bilgiye duyulan özlemin ve insanlığın geleceğe dair umudunun bir sembolü olarak Akdeniz kıyısında yükselmektedir.Uyarı: Bu metin, en kapsamlı bilgilendirme amaçlıdır ve hiçbir tablo kullanılmamıştır. Tarihsel olayların yorumlanması, yeni bulgular ışığında değişebilir. En güncel akademik çalışmaları takip etmeniz önerilir.

Önceki Haber

LGS Sınavına Girerken Yanımızda Bulunması Gereken Belgeler

Sonraki Haber

Hangi spor kulübü taraftar grubu tarafından devralınmıştır